Cabaret dat de stad deed puberen

Begin volgend jaar zal een documentaire te zien zijn over de rijke en tegelijk kleurrijke geschiedenis van de Amersfoortse popmuziek die op tal van plekken in de stad vertoond zal worden. In de serie Kei 'n Roll wordt een aantal kleurrijke artiesten belicht. Zij waren de alarmschijven van de stad die voor arbeidsvitamine, vrolijkheid en meedeiners zorgden. We gaan terug naar 1972. Guido de Wijs.

Arjan Klaver

Cabaret is in ons land een relatief jonge loot in de geschiedenis van de kleinkunst. Een eenduidige definitie ontbreekt. Iedere beoefenaar heeft zo haar of zijn ideeën over dit fenomeen. Opmerkelijk is wel dat het Nederlandse cabaret sterke betrokkenheid heeft met de eigen generatie. En dat geldt zeker voor de cabaretgeneratie die eind jaren zestig opstond.

Ons polderlandje schudde op al haar heipalen wanneer cabaretgroepen als Neerlands Hoop in Bange Dagen of Don Quishocking op de theaterplanken stonden. In het kielzog van deze groepen manifesteerde zich onder meer cabaretgroep Zonder Filter die een jaar na de oprichting in 1969, een derde prijs won op het eerste kleinkunstfestival in Nederland, Cameretten in Delft. In 1971 voegde de in Amersfoort woonachtige Guido de Wijs zich bij dit gezelschap dat evenals alle andere cabaretgroepen het boegbeeld was van links of rood Nederland. Ook zij zou een belangrijke hulpmotor van de politieke en culturele vernieuwing zijn die Nederland in de jaren zestig en zeventig veranderde. Kritisch georiënteerd, ontroerend, en altijd recht uit het hart met liedjes waarin onder meer de ontwikkeling en realisatie van Hoog Catharijne kritisch tegen het licht werd gehouden evenals de vermaledijde plannen van de Amersfoortse wethouder Huslage die nota bene een weg dwars door het oude stadscentrum wilde trekken.

OMGEVINGSFACTOREN Op de eerste pagina van het plakboek, waarin het cabaretverleden van Guido de Wijs in krantenknipsels en illustraties is samengevat, staat op de openingspagina een foto van zijn geboortehuis in Tilburg. Hier, in 'Den Edelen Hertog' in de Tuinstraat is Guido opgegroeid. Zijn vader Theo was de maître cuisinier die ooit de jonge Cas Spijkers aan het kokkerellen zette. „Ik kom uit een katholiek nest", opent een welbespraakte De Wijs terwijl hij verder probeert te bladeren in zijn plakboek. „Ons gezin was net als velen behoudend. Een milieu dat ik ook aantrof in Amersfoort waar ik na mijn middelbare school een sociaal-pedagogische opleiding volgde op Middeloo." Het waren niet bepaald de Amersfoortse omgevingsfactoren die bij hem de nodige inspiratie verschafte om de maatschappijkritische ogen te openen. Guido kwam destijds veel in Amsterdam waar hij oog in oog stond met de grote stroming antiautoritaire jongeren die vaak met simpele provocaties de autoriteiten uitlokte tot gedrag dat veel weerstand opriep of waarmee zij hun eigen regels overtraden.

„Voor een jongen uit een slaapstad was onder meer de bezetting van het Maagdenhuis natuurlijk een eyeopener. Vooral de tieners en de twenners wilden afstand doen van de spruitjeslucht die om de jaren vijftig hing. De opstandige gevoelens waren ons niet vreemd. Op het Koning Willem II-lyceum vormden mijn broer Ivo en ik een cabaretduo dat regelmatig binnen de schoolmuren optrad. Toen hij naar Amsterdam vertrok, bleef het cabaret in mijn hoofd circuleren. Ook toen ik aangesteld was als dramatherapeut. In 1971 kreeg ik van Joost van Eijkeren de vraag om deelgenoot te zijn van de vanorigine Tilburgse cabaretgroep Zonder Filter. Het verzoek kwam uiteraard als geroepen. Met Piet enJoost van Eijkeren, Pim de Kort en Frans van Hoek gingen we de theaters langs met het nieuwe programma 'Appèl voor Hands'. Een jaar later werd Piet van Eijkeren vervangen door Nicolien Hunfeld. In 1975 werd het lustrum gevierd met de voorstelling 'Dank u wel'. Ik kwam tot de ontdekking dat ik liedjes kon schrijven. Ook opstandige liedjes als het nummer over Hoog Catharijne dat door generatiegenoten prettig werd geconsumeerd. Dit nummer zongen we ook voor een televisieprogramma 'Hallo hier Hilversum… hier is de VARA…Heteluchtballon' van de VARA dat nota bene in het Cultureel Centrum De Hagen in Almelo live werd uitgezonden. Bijna niemand wist daar iets van Hoog Catharijne. Maar wij waren apetrots dat we voor de televisie hadden opgetreden. Toen ik die avond thuiskwam verdween direct de euforie. Ik hoorde dat mijn vader die avond was overleden. Het is 25 juli 1975."

LA MAMA Ook Amersfoort ontkwam niet aan de toets der kritiek van cabaret Zonder Filter. Voor het plan van wethouder Huslage om een weg dwars door het oude stadscentrum van Amersfoort te trekken, naar nota

bene de Hof en langs 'In den Grooten Slock', doopte Guido zijn kroontjespen nog eens flink in de gal. Tijdens optredens in vestzaktheater Miniatuur op de Appelmarkt kreeg deze cabaretgroep dan ook de handen flink op elkaar. In 1979 werd Zonder Filter opgeheven. Als schrijver maakt Guido zich ook verdienstelijk voor de muziek. Zo schreef hij voor het millenniumproject La Mama alle teksten voor de slotopera, die op oudejaarsdag 1999 door honderden artiesten werd uitgevoerd op het Lieve Vrouwekerkhof. Bovendien schreef hij het libretto voor de miniopera De Invitatie, uitgevoerd door twee zangers voor drie toeschouwers in een rijdende limousine, die in mei 2007 in première ging. Zijn tekst voor het feestlied Amersfoort 750 jaar - met muziek van Ilja Gort en Edwin Schimscheimer - werd gezongen en gespeeld door de sopraan Norien Siemons met verschillende koren en orkesten op diverse manifestaties in 2009. Guido sluit voorzichtig de map met krantenknipsels. „Deze map vertegenwoordigt de tijd waarin Amersfoort eindelijk haar eerste puberale trekjes liet zien op weg naar volwassenheid", weet Guido. „Ik ben blij dat ik een van de mensen ben geweest die deze trekjes aanwakkerde met muziek en tekst."

Ode op oud Amersfoort uit 1975

Wij staan hier op jonge benen

In 't ouwe Amersfoort

Waar de bomen zijn verdwenen

Waar de stilte is vermoord

Winkeliers hoor je beweren:

Sloop de Teut en Koppelpoort

Want dan kun je daar parkeren

Kassa-ping in Amersfoort

Kom, verzamel alle krachten

Leg de Lange Jan maar om

Sloop de Hof en demp de grachten

Trek de Krommestraat maar krom

Als we alles plat gaan leggen

Voor het drukke stadsverkeer

Hoor je middenstanders zeggen:

Wat een ruimte! Wat een sfeer!

God, behoud wat eens geweest is

Onze stad moet autovrij

En geloof maar dat het feest is

Rond zo'n Canadese kei

Laat de middenstand maar knoeien

Spaar de Kamperbinnenpoort

Stop de sloop. Laat alles groeien

Dan hou ik van Amersfoort.